Sürdürülebilirlik

Suyu tahminle değil ölçerek yönetmek: sulama tasarımımızın BM'nin beş sürdürülebilirlik hedefiyle nasıl buluştuğunu ve verimliliğin neden ölçümle başladığını keşfedin.

Su, ölçülmediği yerde kaybolur

Dünyada akarsu, göl ve akiferlerden çekilen tatlı suyun %72'si tarıma gider (FAO, 2023). Türkiye'de yılda kullanılan yaklaşık 57 milyar metreküp suyun 44 milyarı sulamaya gider; kişi başına kullanılabilir su 2020'de 1.346 metreküpe inmiştir ve DSİ Türkiye'yi su baskısı yaşayan ülkeler arasında sayar. Bu koşullarda sulama tasarımı yalnız bir verim konusu olmaktan çıkar, bir kaynak yönetimi konusu olur: sahaya ne kadar su ulaştığı, suyun nereye gittiği ve bitkinin bunun ne kadarını kullandığı bilinmeden su verimliliğinden söz edilemez.

Hedef 6.4 nasıl ölçülür

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının su verimliliği hedefi olan 6.4'ün iki göstergesi vardır ve ikisinin de sorumlu kuruluşu FAO'dur. Gösterge 6.4.1 su kullanım verimliliğini, kullanılan her metreküp suyla üretilen katma değer (USD/m³) olarak izler. Gösterge 6.4.2 su stresini, çekilen tatlı suyun çevresel akış ihtiyacı ayrıldıktan sonra kalan yenilenebilir tatlı su kaynaklarına oranı olarak ölçer. BM sınıflandırmasında %25'in altı stres yok, %25–50 düşük, %50–75 orta, %75–100 yüksek, %100'ün üstü kritik stres sayılır; %25'in üstündeki her değer giderek sorunlu kabul edilir.

Türkiye'nin durumu

BM SKA küresel veri tabanındaki FAO verisine göre Türkiye yenilenebilir tatlı su kaynaklarının %47,9'unu çekmektedir (2022–2023); bu oran dünya genelinde %17,6'dır (2023). Türkiye'deki oranın 41,6 puanını tarım için kaynaklardan çekilen su oluşturur; Türkiye düşük stres sınıfının üst ucunda, orta stres eşiğinin hemen altındadır. Tarımda su kullanım verimliliği Türkiye'de 0,17 USD/m³, dünya genelinde ise 0,69 USD/m³ düzeyindedir (2023). Bu fark yalnız sulama uygulamasını değil ürün desenini ve fiyatları da yansıtır; yine de tarımın aynı sudan daha fazla değer üretmesi için ne kadar alan olduğunu gösterir.

Sulama verimliliği tek başına su tasarrufu değildir

FAO'nun sulama teknolojisine ilişkin kanıt incelemesi (Perry ve Steduto, 2017), modern sulamaya geçişin tarla ölçeğindeki faydasının çarpıcı görünebileceğini, ancak havza ölçeğinde doğru hesaplandığında sulamanın toplam su tüketiminin azalmak yerine artma eğiliminde olduğunu gösterir. Nedeni çekim ile tüketim arasındaki farktır: tarlaya verilen suyun bir kısmı buharlaşma ve terlemeyle tüketilir, bir kısmı ise geri dönüş akışı olarak akiferlere ve akarsulara döner. Yüzdeyle verilen tasarruf iddiaları çoğunlukla yalnız tarlaya verilen suya bakar ve bu geri dönüş akışlarını dışarıda bırakır. Gerçek tasarruf ancak tüketimi, geri dönüş akışlarını ve depolama değişimini kapsayan eksiksiz bir su hesabıyla gösterilebilir. AGIMEX bu yüzden yüzdelik su tasarrufu vaat etmez; sahaya verilen suyu ölçer ve ölçüm verisini bu ayrımın yapılabileceği biçimde kurar.

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları

AGIMEX'in çalışması, BM'nin on yedi Sürdürülebilir Kalkınma Amacından (SKA) beşinin belirli hedefleriyle doğrudan ilişkilidir. Aşağıda her hedef, resmî ifadesinin özeti ve ona karşılık gelen mühendislik uygulamasıyla birlikte verilmiştir.

Hedef 6.4 · Temiz su ve sanitasyon

Hedef: tüm sektörlerde su kullanım verimliliğini önemli ölçüde artırmak ve su kıtlığını gidermek. Uygulama: sulama tasarımı sahanın su bütçesiyle başlar. Zon bazında debi ve basınç ölçümü ile dağılım üniformitesinin devreye almada doğrulanması proje kapsamına yazılır; ölçüm noktaları sonradan eklenmez, hidrolik şemada baştan konumlandırılır. Verilen su miktarı tahmin edilmez, ölçülür.

Hedef 2.4 · Açlığa son

Hedef: sürdürülebilir gıda üretim sistemleri ve dayanıklı tarım uygulamaları. Uygulama: sulama, bitkinin gerçek ihtiyacına göre boyutlandırılır. Amaç verimi girdiyi artırarak değil, suyu ve besini doğru zamanda doğru yere vererek desteklemektir.

Hedef 12.2 · Sorumlu üretim ve tüketim

Hedef: doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi ve verimli kullanımı. Uygulama: fertigasyon zon bazında ayrıştırılır; su ve besin sabit bir takvime göre değil, ölçüme ve bitkinin gelişim dönemine göre uygulanır.

Hedef 13.1 · İklim eylemi

Hedef: iklim kaynaklı tehlikelere karşı dayanıklılığı ve uyum kapasitesini güçlendirmek. Uygulama: kuraklık ve su kıtlığı senaryoları tasarım girdisi olarak ele alınır; kaynak kapasitesi en yüksek ihtiyaç dönemine göre sınanır ve her yapı sahanın kendi iklim verisiyle boyutlandırılır.

Hedef 9.4 · Sanayi, yenilikçilik ve altyapı

Hedef: altyapıyı kaynak kullanım verimliliği artırılmış biçimde yenilemek. Uygulama: yeni sulama altyapısı ölçülebilir olarak kurulur; mevcut sistemlerde ise önce ölçüm noktaları eklenir, böylece bir şey değiştirilmeden önce sistemin gerçekte nasıl çalıştığı ortaya konur.

Raporlanabilir veri

Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) kapsamındaki bir şirket suyu önemli bir konu olarak belirlediğinde, ESRS E3 ondan su stresi yüksek alanlar dahil su tüketimini raporlamasını ve rakamların doğrudan ölçümden mi, tahmin ve modellemeden mi geldiğini belirtmesini ister. Ölçülen bir sulama sistemi bu veriyi üretir; ölçülmeyen bir sistem yalnız tahmin üretir.

Bu sayfa neyi açıklar

Yukarıdaki eşleştirme AGIMEX'in tasarım yaklaşımının hangi hedeflerle ilişkili olduğunu gösterir; bu sayfadaki kamu verileri ülkeleri ve dünyayı anlatır, AGIMEX projelerini değil. Bir sertifika, bir taahhüt ya da bir projede elde edilmiş su kazancı beyanı değildir: bir projenin ne kadar su kazandırdığı ancak o projenin kendi ölçüm verisiyle söylenebilir. Sürdürülebilirlik bir taahhüt değil, bir ölçüm sonucudur.

Kaynaklar

BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ikonları hakkında

Bu sayfadaki SKA ikonları Birleşmiş Milletler'in yayımladığı resmî ikonlardır; değiştirilmeden ve yalnız açıklama amacıyla kullanılmıştır. Türkçe ikonlar BM Türkiye'nin sitesinden alınmıştır. Bu sayfanın içeriği Birleşmiş Milletler tarafından onaylanmamıştır ve Birleşmiş Milletler'in, yetkililerinin ya da Üye Devletlerin görüşlerini yansıtmaz. İkonların kullanımı, Birleşmiş Milletler'in AGIMEX'i, ürünlerini veya hizmetlerini onayladığı anlamına gelmez.